New roads for compliance in research!

New roads for compliance in research!
  • 06/04/2017
  • Michalopoulou & Associates

Σε παγκόσμιο επίπεδο παρατηρείται η θέσπιση νέων κανόνων, δεσμευτικών ή μη, που στοχεύουν στη ρύθμιση των ερευνητικών δραστηριοτήτων. Εκτός από τις ειδικότερες για την έρευνα διατάξεις του νέου Κανονισμού 2016/679 για τα Προσωπικά Δεδομένα (GDPR)  αλλά και του Κανονισμού 2014/536 για τις κλινικές δοκιμές, νέο πλαίσιο θέτει ο πρόσφατα αναθεωρημένος Ευρωπαϊκός Κώδικας Δεοντολογίας για την Ερευνητική Ακεραιότητα  (The European Code of Conduct for Research Integrity). Τον Κώδικα αυτό υιοθέτησε ως “soft law” η Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία Ακαδημιών.

 

1) Ποιους αφορά ο European Code of Conduct for Research Integrity;

 Ο Κώδικας θέτει κανόνες για όλους τους φορείς (νομικά πρόσωπα) και τους ερευνητές, ανεξάρτητα από το αντικείμενο αυτής και το χώρο διεξαγωγής της. Δηλαδή εφαρμόζεται στην έρευνα των θετικών, των κοινωνικών επιστημών, των ανθρωπιστικών επιστημών, τη βιομηχανική έρευνα είτε αυτή χρηματοδοτείται από το κράτος είτε από ιδιώτες.  Ο Κώδικας προβλέπει υποχρεώσεις για τα Πανεπιστήμια, τους φορείς χρηματοδότησης, δημόσιους και ιδιωτικούς ερευνητικούς φορείς, εκδότες επιστημονικών περιοδικών και συγγραμμάτων, τους κατ’ ιδίαν ερευνητές.

2) Πόσο σημαντική είναι η συμμόρφωση με τον Κώδικα;

Όπως διατύπωσε και ο εκπρόσωπος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, ο Κώδικας αποτελεί ένα πρότυπο λειτουργίας για τους ερευνητικούς φορείς και τους ερευνητές.

Πιο συγκεκριμένα, ο Κώδικας αναφέρεται ρητά ως πρότυπο των προδιαγραφών που πρέπει να πληρούν οι δικαιούχοι και συμβαλλόμενοι με την Ευρωπαϊκή Ένωση στο πλαίσιο των Επιδοτήσεων Horizon 2020. Επίσης, ο νέος Κανονισμός 2016/679 για τα προσωπικά δεδομένα αναφέρει στο Προοίμιο ότι σε πολλές περιπτώσεις που δεν είναι γνωστοί κατά το χρόνο συλλογής των δεδομένων οι σκοποί επεξεργασίας για τους οποίους συναινούν τα υποκείμενα των δεδομένων, είναι σημαντικό οι ερευνητικοί φορείς να ακολουθούν τα αναγνωρισμένα πρότυπα δεοντολογίας για την επιστημονική έρευνα. Συνεπώς, η συμμόρφωση σε κανόνες δεοντολογίας θα παίξει καθοριστικό ρόλο και αποκτά αξία και κατά την εφαρμογή του νέου Κανονισμού.

Πάντως δεν προτείνεται κάποια άκαμπτη εφαρμογή κανόνων αλλά αντίθετα ευχέρεια στην ερμηνεία του και γι’ αυτό επιχειρήθηκε να υπάρχει δυνατότητα προσαρμογής του στα τεχνολογικά, κοινωνικά και πολιτικά δεδομένα της κάθε χώρας. Σε κάθε περίπτωση, όπως επισημαίνεται και στο προοίμιο του Κώδικα, η ίδια η ερευνητική κοινότητα πρέπει να ενδιαφέρεται και να διαφυλάσσει την ποιότητα του ερευνητικού έργου και να αντιμετωπίζει τους κινδύνους που θίγουν την ακεραιότητα και αξιοπιστία των φορέων και των ερευνητών.

3) Ποιες είναι οι βασικές αρχές που θέτει ο Κώδικας: 

  • Αξιοπιστία στη διασφάλιση της ποιότητας κατά το σχεδιασμό, τη μεθοδολογία, την ανάλυση και τη χρησιμοποίηση των διαθέσιμων πόρων
  • Εντιμότητα στην ανάπτυξη, ανάληψη, αξιολόγηση, αναφορά και κοινοποίηση της έρευνας με διαφανή, δίκαιο, πλήρη και αντικειμενικό τρόπο.
  • Σεβασμός για τους συνεργάτες, τους συμμετέχοντες, την κοινωνία, τα οικοσυστήματα, την πολιτιστική κληρονομιά και το περιβάλλον.
  • Λογοδοσία/Ανάληψη ευθυνών από την ιδέα έως και τη δημοσίευση, κατά τη διαχείριση, την οργάνωση, την εκπαίδευση, την εποπτεία, την καθοδήγηση.

4) Ποια είναι τα πιο σημαντικά σημεία του Κώδικα;

  • Οι ερευνητικοί φορείς πρέπει υιοθετήσουν σαφή πολιτική και διαδικασίες στην ερευνητική πρακτική και να προωθούν το διαφανή χειρισμό των παραβάσεων.
  • Ο Κώδικας καθιερώνει συγκεκριμένες αρχές για τη διεξαγωγή ερευνών σε περίπτωση που υπάρχει υποψία παραβιάσεων: διαφάνεια, ενημέρωση και ακρόαση αυτού που κατηγορείται, εύλογος χρόνος διεξαγωγής της έρευνας, αποκατάσταση της φήμης αυτού που κατηγορήθηκε σε περίπτωση που οι κατηγορίες ήταν αβάσιμες.
  • Ο Κώδικας ενθαρρύνει τα άτομα που αντιλαμβάνονται αθέμιτες πρακτικές να γνωστοποιούν στα αρμόδια όργανα την εικαζόμενη παράβαση και κατοχυρώνει δικαίωμα προστασίας τους ως μαρτύρων δημοσίου συμφέροντος (whistleblowers’ protection)
  • Ο Κώδικας απαριθμεί τις συνηθέστερες αθέμιτες πρακτικές που θίγουν την ερευνητική ακεραιότητα ( fabrication, falsification, plagiarism).
  • Οι ερευνητικοί φορείς πρέπει να διασφαλίζουν την κατάλληλη και αναγκαία υποδομή διαχείρισης και προστασίας των δεδομένων που επεξεργάζονται με τρόπο που να διασφαλίζεται η ιχνηλασιμότητα και η αναπαραγωγή της ερευνητικής διαδικασίας. Στο σημείο αυτό, αξίζει να δοθεί προσοχή στις υποχρεώσεις που θέτει η νομοθεσία για την προστασία των προσωπικών δεδομένων (ιδίως ενόψει του νέου GDPR) στους ερευνητικούς φορείς και τους ερευνητές που επεξεργάζονται προσωπικά δεδομένα και άρα έχουν το ρόλο του υπευθύνου επεξεργασίας.
  • Ο Κώδικας αναγνωρίζει την ανάγκη στάθμισης ανάμεσα στην προαγωγή της έρευνας που εξυπηρετείται με τη διαφάνεια αφενός και την προστασία των δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας και των προσωπικών δεδομένων των υποκειμένων της έρευνας αφετέρου. Η ίδια στάθμιση έχει γίνει και από τον Ευρωπαίο Νομοθέτη κατά τη θέσπιση του GDPR όσον αφορά τα δεδομένα που υφίστανται επεξεργασία στο πλαίσιο έρευνας.
  • Η εκπαίδευση των ερευνητών πρέπει να αποτελεί προτεραιότητα των ερευνητικών φορέων και να περιλαμβάνει και ζητήματα δεοντολογίας και ενημέρωση για το ισχύον κανονιστικό πλαίσιο.
  • Οι ερευνητές έχουν υποχρέωση αναγνώρισης τυχόν κινδύνων και αποτροπής επέλευσης ζημιών σε μεμονωμένα άτομα και στο κοινωνικό σύνολο.
  • Ρητά αναγνωρίζεται τεκμήριο ότι όλοι οι συγγραφείς της έρευνας είναι εξίσου υπεύθυνοι για το περιεχόμενο των δημοσιεύσεων.
  • Όλοι οι ερευνητές θα πρέπει να σέβονται τη συνεισφορά των συνεργατών τους και να διευκολύνουν το έργο τους.
  • Τα αρνητικά αποτελέσματα θα πρέπει να θεωρούνται έγκυρα όπως και τα θετικά για δημοσίευση και να μην υποτιμάται η αξία τους.
  • Κατά την αξιολόγηση των ερευνητικών αποτελεσμάτων θα πρέπει να προωθείται η διαφάνεια και η αμεροληψία.

Σχόλιο του γραφείου μας

 Η ραγδαία τεχνολογική και επιστημονική εξέλιξη, η «ανοιχτή» επιστήμη, η επιστήμη των πολιτών και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν αλλάξει τις συνθήκες διεξαγωγής της έρευνας και το ρόλο της μέσα στην κοινωνία. Ο νομοθέτης, ή οι εμπλεκόμενοι φορείς  αυτορρυθμιζόμενοι, παρακολουθούν τις εξελίξεις και θέτουν νέους κανόνες. Παρατηρούμε ότι οι άξονες και η φιλοσοφία των νέων ρυθμίσεων που αφορούν την ερευνητική κοινότητα συμπίπτουν.  Η συμμόρφωση δεν είναι αυτοσκοπός. Είναι το μέσο για πιο αξιόπιστα αποτελέσματα, προάγει την υπευθυνότητα και δίνει ώθηση στην ανάπτυξη με προοπτική εδραίωσής της.