Τεχνητή Νοημοσύνη και Εφαρμογές Υγείας

/ / Legal x-rays
AI and Health Apps

Ευαγγελία Μανίκα, Associate LL.B. MSc.

Στις μέρες μας, η ΤΝ χρησιμοποιείται όλο και περισσότερο στην υγειονομική περίθαλψη παγκοσμίως, καθώς μπορεί να βελτιώσει μια σειρά ιατρικών ζητημάτων, όπως την πρόληψη, την ακριβέστερη διάγνωση, τις μεθόδους θεραπείας, την πρόβλεψη και εξάπλωση ασθενειών καθώς και να οδηγήσει εν γένει σε συνολικά καλύτερα αποτελέσματα για τους ασθενείς. Στο πλαίσιο αυτό, οι δημιουργοί εφαρμογών υγείας χρησιμοποιούν την ΤΝ για να βελτιώσουν την αποτελεσματικότητα διαφόρων διαδικασιών, τόσο σε διοικητικό επίπεδο όσο και στο επίπεδο της φροντίδας των ασθενών. Σημειωτέον, ότι υφίστανται αρκετές περιπτώσεις κλινικών δοκιμών στις οποίες γίνεται δοκιμή συστημάτων ΤΝ στον άνθρωπο.

Η μεγαλύτερη πρόκληση για την ΤΝ στους τομείς της υγειονομικής περίθαλψης δεν είναι το γεγονός του αν η εν λόγω τεχνολογία θα είναι αρκετά ικανή, ώστε να είναι χρήσιμη και αποτελεσματική, αλλά η διασφάλιση της υιοθέτησής της στην καθημερινή κλινική πρακτική τηρώντας ένα βασικό ηθικό πλαίσιο. Ειδικότερα, η ανάπτυξη εφαρμογών ΤΝ στον τομέα της υγείας αντιμετωπίζει σοβαρές προκλήσεις στο επίπεδο της διαχείρισης ενός κρίσιμου όγκου δεδομένων που επιτρέπει την ανάπτυξη κατάλληλων αλγορίθμων για την υποστήριξη κλινικών εφαρμογών αλλά και στο επίπεδο της ασφάλειας των εφαρμογών, ώστε πρωτίστως να μπορούν οι επαγγελματίες υγείας να τις εμπιστευθούν και με αυτόν τον τρόπο να μπορούν να τις χρησιμοποιήσουν με ασφάλεια οι τελικοί χρήστες και αποδέκτες των υπηρεσιών υγείας.

Μείζον ηθικό ζήτημα δε συνιστά και η διαφάνεια των εφαρμογών της ΤΝ και στον τομέα της υγείας με δεδομένο ότι τέτοια συστήματα έχουν χαρακτηριστεί πολλές φορές ως «μαύρα κουτιά» λόγω ιδίως της τεχνολογικής τους πολυπλοκότητας που μπορεί να δημιουργήσει ζητήματα αδιαφάνειας και μεροληψίας, τα οποία είναι ιδιαίτερα κρίσιμα στον τομέα της υγείας, όπου μπορούν να προκύψουν ζητήματα προσδιορισμού της ευθύνης του χρήστη (π.χ. επαγγελματίας υγείας, υγειονομικό προσωπικό), ο οποίος κατέχει την τελική ευθύνη εκάστης ιατρικής πράξης. Στο σημείο αυτό, αναδεικνύεται το πόσο σημαντική καθίσταται η ορθή εκπαίδευση των χρηστών, ήτοι των ιατρών και του υγειονομικού προσωπικού προκειμένου τούτοι να ασκούν ορθά την ιατρική πρακτική. Άλλωστε οι επαγγελματίες υγείας δεν θα πρέπει να υποκαθίστανται εξ ολοκλήρου αναφορικά με την τελική λήψη της θεραπευτικής τους απόφασης από τα συστήματα ΤΝ, τα οποία πρέπει να έχουν κυρίως ενισχυτικό ρόλο.

Στο πλαίσιο, άλλωστε της αδιαφάνειας, εδράζεται και το ζήτημα της ορθής ενημέρωσης των ασθενών στην περίπτωση που εκείνοι πρέπει να συναινέσουν σε ιατρικές πράξεις κατά τις οποίες γίνεται χρήση ΤΝ, περιπτώσεις κατά τις οποίες πολλές φορές αποδεικνύεται ότι η ενημέρωσή τους δεν είναι πλήρης ενώ ταυτόχρονα διακυβεύονται ευαίσθητα προσωπικά δεδομένα, για τα οποία απαιτούνται διαδικασίες διασφάλισης της εμπιστευτικότητάς τους και προστασίας από παράνομη πρόσβαση. Ως εκ τούτου, η ενημέρωση των ασθενών πρέπει να είναι τουλάχιστον κατάλληλη, πλήρης, σαφής και κατανοητή και να διενεργείται ορθά από τον επαγγελματία υγείας, ο οποίος προηγουμένως πρέπει να έχει εκπαιδευτεί ορθά και κατάλληλα με σκοπό την ορθή χρήση και κατανόηση της λειτουργίας της ΤΝ σε εκάστη ιατρική εφαρμογή.

Σύμφωνα μάλιστα και με την από τον Ιούλιο του 2023 συνοδευτική Έκθεση της Εθνικής Επιτροπής Βιοηθικής και Τεχνοηθικής, είναι πολύ σημαντική και στην περίπτωση των εφαρμογών υγείας που κάνουν χρήση ΤΝ η λήψη υπόψιν της δυνατότητας δευτερογενούς χρήσης των προσωπικών δεδομένων. Καταρχάς, πρέπει να γίνει μία διάκριση ανάμεσα στα προσωπικά δεδομένα που ήδη έχουν συλλεγεί και αποθηκευθεί για άλλους σκοπούς (π.χ. ιατρικούς) και στα νέα δεδομένα που είναι απαραίτητα για την τροφοδοσία των αλγορίθμων, για τα οποία απαιτείται πάντοτε η συναίνεση ύστερα από πληροφόρηση του υποκειμένου τους. Για τις δε υπάρχουσες βάσεις δεδομένων, επιτρέπεται η δυνατότητα δευτερογενούς χρήσης χωρίς να υφίσταται νέα συναίνεση του υποκειμένου των δεδομένων για σκοπούς δημόσιας υγείας και ιατρικού ενδιαφέροντος εφόσον υφίστανται, παράλληλα, τεχνικά και οργανωτικά μέτρα π.χ. ψευδωνυμοποίηση.

Πέραν της προστασίας των προσωπικών δεδομένων, οι δημιουργοί εφαρμογών υγείας που κάνουν χρήση ΤΝ, δεν πρέπει να λησμονούν και την προστασία της διανοητικής ιδιοκτησίας (π.χ. λήψη άδειας του δικαιούχου των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας) σε περίπτωση που η εφαρμογή τους και κατ’ επέκταση οι αλγόριθμοι βασίζονται σε επιστημονικά δεδομένα που ενδεχομένως καλύπτονται από δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας. Αντιστοίχως, στο πλαίσιο της εξασφάλισης της ασφάλειας της εφαρμογής υγείας, θα πρέπει να τηρείται εκ μέρους των παραγωγών των εφαρμογών, η νομοθεσία περί προστασίας των καταναλωτών με δεδομένο ότι τούτοι έχουν την ευθύνη για τον προγραμματισμό και την ορθή λειτουργία του λογισμικού.
Σημαντικός παράγοντας στο πλαίσιο της ηθικής πλαισίωσης της ΤΝ είναι δε και η δυνατότητα ισότιμης πρόσβασης χωρίς κανενός είδους διακρίσεις (π.χ. οικονομικές) στις ιατρικές πράξεις στις οποίες χρησιμοποιείται ΤΝ στο πλαίσιο της ίσης μεταχείρισης των ασθενών.

Συμπερασματικά, ενόψει τόσο της συνεχούς ένταξης και χρήσης της ΤΝ στον τομέα της υγείας, όσο και ενόψει της υιοθέτησης του τελικού κειμένου της AI Act, είναι πολύ σημαντικό οι δημιουργοί εφαρμογών υγείας που κάνουν χρήση ΤΝ καθώς και οι επαγγελματίες υγείας, να λαμβάνουν υπόψιν και ηθικές πτυχές αυτής. Είναι δηλαδή υποχρέωση τους να εφαρμόσουν ορθές διαδικασίες για ηθική και υπεύθυνη χρήση της ΤΝ καθώς και διαδικασίες ορθής χρήσης και επεξεργασίας των ειδικών κατηγοριών των προσωπικών δεδομένων των αποδεκτών των υπηρεσιών υγείας. Η τήρηση τέτοιου είδους διαδικασιών, η ορθή εκπαίδευση των χρηστών της ΤΝ, θα διασφαλίσει, μεταξύ άλλων, την ασφάλεια της χρήσης συστημάτων ΤΝ στον τομέα της υγείας εξαλείφοντας την εμφάνιση πιθανών κινδύνων έναντι των αναμενόμενων ωφελειών. Τέλος, υπάρχει η δυνατότητα για τους παρόχους μοντέλων και συστημάτων ΤΝ να συνεργαστούν με το Ευρωπαϊκό Γραφείο ΤΝ για την ανταλλαγή βέλτιστων πρακτικών και τη συμβολή στην ανάπτυξη κωδίκων δεοντολογίας και κωδίκων πρακτικής, κάτι που θα μπορούσε να συμβάλλει στην ορθή ανάπτυξη εφαρμογών υγείας.